Hiến mô tạng khác nhau ở loại bộ phận được hiến, mục đích sử dụng và nội dung đánh giá. Hiến mô gồm các mô như giác mạc, da, xương hoặc van tim, còn hiến tạng gồm các cơ quan như tim, thận, gan hoặc phổi. Theo Luật số 75/2006/QH11, người từ đủ 18 tuổi và có năng lực hành vi dân sự đầy đủ có quyền đăng ký hiến sau khi chết. Việc mô hoặc tạng có được tiếp nhận hay không còn tùy đánh giá chuyên môn tại thời điểm liên quan. Bài viết có bảng so sánh, các yếu tố được đánh giá và danh sách câu hỏi nên mang tới cơ sở tiếp nhận.
Hiến mô tạng khác nhau thế nào?
Hiến mô tạng khác nhau ở loại bộ phận được hiến và mục đích sử dụng sau khi ghép. Hiến mô là hiến các mô như giác mạc, da, xương hoặc van tim. Hiến tạng là hiến cơ quan như tim, thận, gan hoặc phổi.
Nhiều người gộp hai việc này thành một nên dễ hiểu nhầm khi tìm thông tin. Thực tế, hiến mô và hiến tạng có đối tượng, mục đích và cách đánh giá không hoàn toàn giống nhau.
Theo Luật số 75/2006/QH11, mô là tập hợp các tế bào cùng loại hoặc nhiều loại tế bào khác nhau để thực hiện chức năng nhất định. Bộ phận cơ thể người là phần cơ thể được hình thành từ nhiều loại mô để thực hiện chức năng sinh lý nhất định. Cách hiểu này giúp phân biệt mô như một thành phần và tạng như một cơ quan hoàn chỉnh trong hiến mô tạng.
Hiến tạng giúp thay thế chức năng của cơ quan bị suy bằng một cơ quan phù hợp được ghép cho người bệnh. Mỗi cơ quan đảm nhận một chức năng riêng nên người nhận cần cơ quan đúng loại mà họ đang thiếu.
Một cơ quan được hình thành từ nhiều loại mô, nên trong hiến nội tạng đối tượng được hiến là cả cơ quan chứ không phải một loại mô riêng lẻ. Mô thì có thể được dùng độc lập để thay thế phần mô bị tổn thương.
Bảng dưới đây đặt hiến mô và hiến tạng cạnh nhau theo năm tiêu chí để người đọc nhìn nhanh điểm giống và khác.
| Tiêu chí | Hiến mô | Hiến tạng |
|---|---|---|
| Loại được hiến | Mô thực hiện chức năng nhất định, ví dụ giác mạc, da, xương | Cơ quan gồm nhiều loại mô, ví dụ tim, thận, gan |
| Mục đích sử dụng | Có thể thay thế mô tổn thương hoặc hỗ trợ phục hồi chức năng, tùy loại mô | Có thể thay thế chức năng cơ quan bị suy bằng ghép tạng phù hợp |
| Thời điểm liên quan | Có thể cân nhắc hiến sau khi chết. Thời điểm lấy phụ thuộc loại mô và đánh giá chuyên môn | Có thể cân nhắc hiến sau khi chết. Khả năng lấy tạng phụ thuộc hoàn cảnh tử vong và đánh giá chuyên môn |
| Điều kiện đánh giá | Cần xem xét loại mô, bệnh sử và kết quả đánh giá chuyên môn | Cần xem xét bệnh sử, tình trạng cơ quan và kết quả đánh giá chuyên môn |
| Hướng xác nhận | Hỏi cơ sở tiếp nhận về loại mô, giấy tờ và cách ghi nhận nguyện vọng | Hỏi cơ sở tiếp nhận về loại tạng, giấy tờ và cách ghi nhận nguyện vọng |
Điểm chung lớn nhất của hiến mô tạng nằm ở thời điểm và điều kiện. Cả hai đều có thể được cân nhắc sau khi chết và đều cần đánh giá chuyên môn trước khi sử dụng. Điểm khác nằm ở đối tượng được hiến và cách chúng thay thế chức năng cho người nhận.
Về ví dụ, giác mạc được hiến có thể thay thế mô giác mạc bị tổn thương để cải thiện hoặc phục hồi thị lực. Da, xương và van tim cũng là các mô được sử dụng trong ghép. Với tạng, tim, thận, gan và phổi là những ví dụ thường được nhắc đến.
Danh sách ví dụ này chỉ mang tính minh họa. Không phải cơ sở nào tại Việt Nam cũng tiếp nhận đầy đủ mọi loại mô và tạng nêu trên, nên người quan tâm hiến mô tạng cần xác nhận trực tiếp với cơ sở mình định liên hệ.
Ai có thể cân nhắc hiến mô tạng sau khi chết?
Người từ đủ 18 tuổi có năng lực hành vi dân sự đầy đủ có quyền đăng ký hiến mô tạng sau khi chết. Đây là quyền được ghi trong Điều 5 Luật số 75/2006/QH11, nơi dùng cách diễn đạt hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi chết. Khả năng tiếp nhận trên thực tế vẫn do đánh giá chuyên môn quyết định.
Cần tách rõ hai điều. Quyền đăng ký hiến mô tạng là quyền của cá nhân. Việc một mô hoặc tạng có phù hợp để sử dụng hay không là kết luận y khoa tại thời điểm liên quan, không phải điều luật tự bảo đảm.
Tuổi và bệnh nền thường là hai điều khiến nhiều người ngần ngại khi tìm hiểu hiến mô tạng. Không nên tự kết luận chỉ dựa vào tên một bệnh hay một con số tuổi rằng mình chắc chắn hiến được hoặc chắc chắn không hiến được. Cơ sở chuyên môn sẽ đánh giá bệnh sử và tình trạng phù hợp của từng loại mô hoặc tạng, nên cùng một người có thể phù hợp với loại này nhưng không phù hợp với loại khác.
Vì vậy, người có bệnh nền vẫn có thể tìm hiểu hiến mô tạng và hỏi cơ sở tiếp nhận thay vì tự loại mình ra ngay từ đầu. Câu trả lời cuối cùng cần đến từ người có chuyên môn, không đến từ suy đoán.
Gia đình cũng có vai trò trong quá trình hiến mô tạng. Nên trao đổi nguyện vọng với người thân từ trước để họ hiểu và tôn trọng quyết định của bạn. Không nên mặc định mọi trường hợp đều áp dụng cùng một yêu cầu về sự đồng ý của gia đình, vì căn cứ pháp lý phụ thuộc hoàn cảnh cụ thể.
Nói chuyện sớm giúp tránh tình huống người thân bất ngờ hoặc băn khoăn vào thời điểm khó khăn. Khi cơ sở tiếp nhận cần liên hệ, gia đình đã nắm trước nguyện vọng sẽ dễ phối hợp hơn.
Những yếu tố nào cần được đánh giá trước khi tiếp nhận?
Với hiến mô tạng, cơ sở chuyên môn cần xem xét bệnh sử, hoàn cảnh tử vong, loại mô hoặc tạng dự kiến hiến và tình trạng phù hợp trước khi tiếp nhận. Các yếu tố này không có thứ tự ưu tiên cố định và được xem xét cùng nhau cho từng trường hợp.
Danh sách sau xếp theo nhóm thông tin chuyên môn, từ quá khứ y khoa đến tình trạng cụ thể của bộ phận được hiến:
- Bệnh sử: cơ sở chuyên môn xem xét các bệnh đã mắc và quá trình điều trị của người đăng ký.
- Hoàn cảnh tử vong: cơ sở chuyên môn xem xét nguyên nhân và diễn biến dẫn đến tử vong.
- Loại mô hoặc tạng dự kiến hiến: cơ sở chuyên môn xem xét yêu cầu riêng của từng loại bộ phận.
- Tình trạng phù hợp: cơ sở chuyên môn xem xét bộ phận đó có đáp ứng yêu cầu sử dụng hay không.
Việc đánh giá hiến mô tạng có thể gồm khám lâm sàng, xét nghiệm và đánh giá chức năng cơ quan. Hướng dẫn cụ thể phụ thuộc loại tạng và hoàn cảnh, nên không có một bộ bước chung cho mọi trường hợp.
Với hiến mô, việc đánh giá xoay quanh loại mô cụ thể như giác mạc hay da. Với hiến tạng, đánh giá chú trọng tình trạng cơ quan như thận hay gan. Cả hai đều dựa trên bệnh sử và kết quả đánh giá chuyên môn.
Dù người hiến được ghi nhận những quyền lợi của người hiến tạng sau khi chết, quyền đó không đồng nghĩa mọi mô hoặc tạng đều phù hợp để tiếp nhận.
Đọc tin tức về một ca hiến tạng thành công dễ khiến ta nghĩ mọi đăng ký đều dẫn đến việc hiến. Thực tế, đăng ký không bảo đảm mô hoặc tạng sẽ được tiếp nhận. Việc sử dụng còn phụ thuộc đánh giá chuyên môn và điều kiện tại thời điểm liên quan.
Hiểu điều này từ đầu giúp người đăng ký hiến mô tạng có kỳ vọng đúng. Nếu một mô hoặc tạng không được sử dụng, điều đó không làm mất ý nghĩa của nguyện vọng mà người hiến đã bày tỏ.
Cần hỏi gì tại cơ sở tiếp nhận?
Người đọc nên hỏi cơ sở tiếp nhận hiến mô tạng về phạm vi tiếp nhận, giấy tờ cần cung cấp, cách ghi nhận nguyện vọng, điều gia đình cần biết và cách thay đổi quyết định. Không có danh mục tiếp nhận áp dụng chung cho mọi cơ sở, nên câu trả lời có thể khác nhau giữa các nơi.
Danh sách câu hỏi sau xếp theo thứ tự nên hỏi, từ điều cơ bản nhất đến điều có thể xảy ra về sau:
- Loại mô hoặc tạng: hỏi cơ sở hiện tiếp nhận những loại mô hoặc tạng nào.
- Thông tin sức khỏe và giấy tờ: hỏi cần cung cấp thông tin sức khỏe và giấy tờ gì khi đăng ký.
- Cách ghi nhận nguyện vọng: hỏi nguyện vọng được ghi nhận bằng hình thức nào và lưu ở đâu.
- Điều gia đình cần biết: hỏi gia đình cần được thông báo hoặc chuẩn bị những gì.
- Thay đổi hoặc hủy đăng ký: hỏi cách thay đổi hoặc hủy khi người đăng ký đổi ý.
Câu hỏi cuối có cơ sở pháp lý rõ ràng. Điều 19 Luật số 75/2006/QH11 cho phép thay đổi hoặc hủy bỏ việc đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi chết. Người đăng ký không bị ràng buộc vĩnh viễn và có thể hỏi cơ sở về cách thực hiện cụ thể.
Nên ghi các câu hỏi về hiến mô tạng ra giấy hoặc điện thoại trước khi đến. Nếu có người thân đi cùng, họ cũng nghe được thông tin trực tiếp từ cơ sở. Cách này giúp tránh hiểu sai và giữ thông tin nhất quán trong gia đình.
Khi cần đăng ký hiến mô tạng, mỗi người nên xác nhận từng điểm trên với cơ sở mình chọn thay vì dựa vào thông tin truyền miệng. Các thông tin về địa chỉ hay liên hệ cần lấy từ nguồn chính thức của cơ sở đó.
Nắm được những khác biệt và câu hỏi trên, người đọc có nền tảng để quyết định về hiến mô tạng một cách chủ động. Bước tiếp theo sau khi có câu trả lời là hoàn tất đăng ký hiến tạng theo hướng dẫn của cơ sở tiếp nhận.
Phân biệt được mô và tạng, hiểu quyền đăng ký khác với khả năng tiếp nhận và có sẵn danh sách câu hỏi sẽ giúp bạn trao đổi với cơ sở tiếp nhận rõ ràng hơn. VN Bác Sĩ Online hy vọng nội dung trên giúp bạn và gia đình có thêm cơ sở để cân nhắc quyết định phù hợp với mình, đồng thời biết cần xác nhận điều gì với người có chuyên môn. Hãy chuẩn bị các câu hỏi trước và trao đổi sớm với người thân khi tìm hiểu về hiến mô tạng.